Nhà thờ Zenkov và công viên Panfilov: lịch sử, cách tham quan

Giữa trung tâm Almaty có một công viên rộng khoảng 18 ha mang cái tên dài: Công viên 28 chiến sĩ cận vệ Panfilov. Trong công viên là nhà thờ Thăng Thiên, quen gọi là nhà thờ Zenkov, một công trình gỗ cao khoảng 56 m đã đứng vững qua trận động đất năm 1911. Chỉ trong một buổi sáng, du khách vừa xem được kiến trúc gỗ hiếm gặp, vừa nghe được một câu chuyện chiến tranh mà đến nay vẫn còn được tranh luận.

Ở đâu, đi thế nào

• Công viên nằm ở quận Medeu, khu trung tâm cũ của Almaty, cách sân bay quốc tế Almaty khoảng 30 phút xe khi đường thông thoáng.
• Ga metro gần nhất là Zhibek Zholy, cách cổng công viên khoảng 400 m. Nhiều tuyến xe buýt và xe điện bánh hơi cũng dừng quanh công viên.
• Chợ Xanh (Green Bazaar) và quảng trường Cộng hòa đều nằm trong khu trung tâm, nên các đoàn thường ghép công viên Panfilov với một hai điểm này trong cùng một buổi city tour.

Lịch sử và những điều đặc biệt

Công viên trên nền nghĩa trang cũ

Công viên hình thành từ thập niên 1870, trên nền nghĩa trang của làng Cossack thời pháo đài Verny. Nơi này đổi tên nhiều lần, có lúc gọi là Vườn Pushkin (1899). Ngày 5/5/1942, giữa Thế chiến II, công viên được đặt tên theo 28 chiến sĩ cận vệ thuộc sư đoàn của tướng Ivan Panfilov.

Nhà thờ Zenkov: gỗ, cao và chịu được động đất

• Nhà thờ được đặt móng năm 1903, xây trong các năm 1904–1907. Kiến trúc sư là Konstantin Borisoglebsky; kỹ sư Andrei Zenkov giám sát thi công, vì vậy người dân quen gọi là nhà thờ Zenkov. Vật liệu chính là gỗ vân sam Thiên Sơn.
• Sau trận động đất năm 1887 tàn phá thành phố Verny, nhà thờ chính được quyết định xây bằng gỗ. Trong trận động đất ngày 3/1/1911, phần lớn nhà gạch của thành phố đổ sập, còn nhà thờ chỉ hư hại nhẹ: góc tháp chuông lún, thánh giá cong, kính vỡ. Các nguồn Kazakhstan giải thích độ bền này bằng hệ cột và dầm gỗ liên kết với nhau dưới sàn, giúp cả công trình dao động đồng đều khi có chấn động.
• Có thật “không dùng một chiếc đinh”? Nhiều tài liệu, kể cả Wikipedia tiếng Anh, viết nhà thờ được dựng không dùng đinh. Trang du lịch chính thức welcome.kz lại cho rằng câu này “không hoàn toàn đúng”: kết cấu chủ yếu ghép mộng gỗ, nhưng vẫn có một số chi tiết kim loại. Cách nói chính xác hơn là: nhà thờ được dựng chủ yếu bằng liên kết gỗ.
• Thời Xô Viết, nhà thờ bị tịch thu năm 1929, từng được dùng làm bảo tàng, nơi đặt đài phát thanh, phòng triển lãm và kho. Tháng 5/1995 công trình được trao lại cho Giáo hội Chính thống giáo Nga, năm 1997 hành lễ trở lại. Đợt trùng tu lớn gần đây kéo dài từ năm 2017 đến tháng 10/2020, kinh phí khoảng 2,2 tỷ tenge, từ vốn tư nhân và đóng góp tự nguyện.

Huyền thoại 28 chiến sĩ và những gì hồ sơ lưu trữ cho thấy

Mùa hè năm 1941, Sư đoàn bộ binh 316 được thành lập ở Alma-Ata (tên cũ của Almaty), quân số chủ yếu là cư dân Alma-Ata và Frunze (nay là Bishkek, thủ đô Kyrgyzstan), do tướng Ivan Panfilov chỉ huy. Tháng 11/1941, sư đoàn chiến đấu chặn quân Đức trên hướng Volokolamsk, ngoại ô Moskva; tướng Panfilov hy sinh ngày 18/11/1941. Báo chí thời chiến kể về 28 chiến sĩ chặn xe tăng Đức gần ga xép Dubosekovo ngày 16/11/1941 và hy sinh đến người cuối cùng.

Năm 2015, Cơ quan Lưu trữ Nhà nước Nga công bố tài liệu điều tra năm 1948, trong đó giới chức Liên Xô đã kết luận chi tiết “28 người” là hư cấu của báo chí; một số người được báo là hy sinh thực ra vẫn còn sống. Điều không ai phủ nhận là sư đoàn Panfilov đã chiến đấu rất ác liệt trong trận bảo vệ Moskva, và nhiều người lính từ Kazakhstan, Kyrgyzstan đã ngã xuống. Với người dân Almaty, công viên trước hết là nơi tưởng nhớ những người đó.

Nên xem, nên làm gì

• Nhà thờ Zenkov: ngắm mặt ngoài nhiều màu với các mái vòm, sau đó vào trong xem các bức tranh tường được vẽ lại theo phác thảo của họa sĩ Nikolai Khludov trong đợt trùng tu 2017–2020.
• Đài tưởng niệm Vinh quang: khánh thành ngày 8/5/1975 nhân 30 năm Chiến thắng, gồm bộ ba phù điêu lớn: “Lời thề”, “Chiến công” (các chiến sĩ Panfilov bảo vệ Moskva) và “Kèn vinh quang”.
• Ngọn lửa vĩnh cửu: thắp từ năm 1975, đặt trước đài tưởng niệm, nơi người dân đặt hoa vào các ngày lễ.
• Bảo tàng nhạc cụ dân tộc Kazakh mang tên Ykylas: nằm trong một ngôi nhà gỗ dựng năm 1908, mở cửa từ năm 1980, trưng bày hơn 1.000 nhạc cụ thuộc khoảng 60 loại. Nên kiểm tra giờ mở cửa và giá vé trước khi đến.
• Dạo bộ dưới hàng cây: những lối đi rợp bóng cây là nơi người Almaty đi dạo, ngồi nghỉ giữa trung tâm thành phố.

Thời điểm đẹp và thời tiết

Công viên mở cửa quanh năm. Mùa xuân cây ra lá non, mùa hè bóng mát, mùa đông nhà thờ nổi màu trên nền tuyết. Buổi sáng thường vắng hơn và ánh sáng dịu, chụp mặt tiền nhà thờ đẹp hơn.

Tháng 10: là mùa lá vàng ở Almaty. Theo số liệu khí hậu 1991–2020, nhiệt độ cao trung bình tháng 10 khoảng 17°C, thấp trung bình khoảng 5°C. Ban ngày đi dạo dễ chịu, nhưng sáng sớm còn lạnh, nên mang áo khoác.

Kinh nghiệm cho khách Việt

• Trang phục khi vào nhà thờ: đây là nhà thờ đang hành lễ. Nên mặc kín vai và đầu gối; theo phong tục Chính thống giáo, nữ thường che tóc bằng khăn, nam bỏ mũ. Mang sẵn một chiếc khăn mỏng là tiện nhất.
• Chụp ảnh: bên ngoài chụp thoải mái. Bên trong nên hỏi người trông nhà thờ, không dùng đèn flash và không chụp cận người đang cầu nguyện, nhất là khi đang có lễ.
• Tại ngọn lửa vĩnh cửu: giữ trang nghiêm, không ngồi lên bệ, không tạo dáng đùa giỡn. Đây là nơi tưởng niệm người đã khuất.
• Flycam: ở Kazakhstan, mọi flycam gắn camera đều phải đăng ký với cơ quan hàng không dân dụng. Công viên giữa trung tâm, đông người, không phải chỗ để bay.
• Thời gian: khoảng 1 giờ là đủ để xem nhà thờ và đài tưởng niệm; thêm 45 phút nếu vào bảo tàng nhạc cụ. Đường trong công viên bằng phẳng, phù hợp người lớn tuổi.

Câu hỏi thường gặp

Nhà thờ Zenkov có thật không dùng một chiếc đinh nào?

Các nguồn không thống nhất. Wikipedia tiếng Anh viết nhà thờ được dựng không dùng đinh, còn trang du lịch chính thức welcome.kz cho rằng câu này không hoàn toàn đúng vì vẫn có một số chi tiết kim loại. Điểm các nguồn đều thống nhất là kết cấu chủ yếu dùng liên kết gỗ và đã đứng vững qua trận động đất năm 1911.

Câu chuyện 28 chiến sĩ Panfilov có thật không?

Sư đoàn Panfilov thành lập ở Alma-Ata là có thật và đã chiến đấu rất ác liệt trong trận bảo vệ Moskva năm 1941. Riêng chi tiết “28 người chặn xe tăng” đã được một cuộc điều tra của Liên Xô năm 1948 kết luận là do báo chí dựng nên; tài liệu này được Lưu trữ Nhà nước Nga công bố năm 2015.

Nhà thờ Zenkov hiện còn hành lễ không?

Có. Nhà thờ được trao lại cho Giáo hội Chính thống giáo Nga năm 1995 và hành lễ trở lại từ năm 1997. Khách tham quan nên ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng, nhất là trong giờ lễ.

Điểm đến liên quan

• Du lịch Almaty: tổng quan thành phố
• Quảng trường Cộng hòa và tượng đài Độc lập
• Chợ Xanh (Green Bazaar) Almaty
• Cẩm nang du lịch Kazakhstan

Vietkingtravel đang khảo sát và xây dựng hành trình Kazakhstan – Kyrgyzstan bay thẳng từ Hà Nội. Liên hệ Vietkingtravel để nhận thông tin lịch khởi hành.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia – Công viên Panfilov
• Wikipedia – Nhà thờ Thăng Thiên, Almaty
• Welcome.kz – Nhà thờ Thăng Thiên
• Nur.kz – Nhà thờ đứng vững sau động đất
• Informburo – Nhà thờ sau ba năm trùng tu (28/10/2020)
• Wikipedia – Đài tưởng niệm Vinh quang
• Profile.ru – Sư đoàn Panfilov
• Wikipedia – 28 chiến sĩ Panfilov
• RFE/RL – Lưu trữ Nhà nước Nga và huyền thoại Panfilov
• Wikipedia – Almaty (khí hậu)
• 24.kz – Quy định đăng ký flycam