Người du mục Kazakh lớn lên trên lưng ngựa, nên phần lớn trò chơi truyền thống của họ cũng diễn ra trên lưng ngựa: giành xác cừu, đuổi bắt cô gái, vật nhau khi ngựa đang chạy. Bên cạnh đó là những trò chơi trẻ con bằng xương cừu, một trò chơi bàn cờ dựa trên con số 9 được gọi là “đại số của người chăn cừu”, và các nghi lễ gia đình đánh dấu từng bước trưởng thành. Bài này tổng hợp các trò chơi du mục Kazakhstan khách Việt có thể được xem hoặc tự tay thử khi đến Almaty.
Mục lục
Trò chơi trên lưng ngựa
Kokpar: giành xác cừu
Kokpar là trò chơi trên lưng ngựa được biết đến rộng rãi của người Kazakh, cùng họ với buzkashi ở Afghanistan và kok boru ở Kyrgyzstan. Theo Wikipedia, các kỵ sĩ tranh nhau một xác dê hoặc bê; Eurasia.travel mô tả bản Kazakh dùng xác cừu đực. Người chơi phải nhấc xác con vật lên khỏi mặt đất, giữ chặt và mang tới đích, hoặc ném vào một cái vạc lớn, mà không ngã ngựa.
- Theo Wikipedia, Hiệp hội Kokpar quốc gia đầu tiên của Kazakhstan được đăng ký năm 2000, giải vô địch người lớn tổ chức hằng năm từ 2001.
- Miền nam Kazakhstan có nhiều đội chuyên nghiệp nhất.
- Giải vô địch thế giới kokpar đầu tiên diễn ra ở Astana năm 2018.
Đây là môn rất mạnh, nhiều va chạm. Khách xem nên đứng đúng khu khán giả, cách xa đường ngựa chạy.
Kyz kuu: đuổi bắt cô gái
Kyz kuu nghĩa là “đuổi bắt cô gái”. Theo Wikipedia, chàng trai cưỡi ngựa chờ ở vạch xuất phát, cô gái phi ngựa từ phía sau tới; khi cô vượt qua, chàng mới được phi theo. Đuổi kịp trước vạch đích, chàng được hôn cô gái. Không đuổi kịp, cô gái quay ngựa đuổi ngược lại và được quất roi vào chàng. Theo Eurasia.travel, đường đua thường dài khoảng 400–500 m mỗi chiều. Trò này có ở người Kazakh, Kyrgyz và Azerbaijan.
Baiga và Alaman baiga: đua ngựa
- Baiga: đua ngựa nước rút trên đất bằng, cự ly 2, 5 hoặc 9 km chia theo tuổi ngựa, theo Eurasia.travel.
- Alaman baiga: đua đường dài. Xưa có thể dài 30, 50, thậm chí 100 km trên địa hình gồ ghề; nay thường khoảng 30 km trên trường đua.
Audaryspak, Kume alu và những trò khéo tay
- Audaryspak: vật nhau trên lưng ngựa, hai kỵ sĩ tìm cách kéo đối phương ngã khỏi yên. Xưa đây là cách rèn chiến binh.
- Kume alu: cúi người khỏi yên nhặt những đồng xu bọc trong khăn nhỏ đặt trên mặt đất khi ngựa đang chạy; ai nhặt nhiều nhất thắng.
- Tymak uryp zhygu: kỵ sĩ bị bịt mắt, xoay vài vòng, rồi dùng roi hất chiếc mũ tymak đặt trên cột cao hơn 2 m. Trượt ba lần thì phải hát hoặc nhảy để được thêm lượt.
Trò chơi trên mặt đất
- Asyk: trò chơi bằng xương mắt cá cừu. Người chơi búng asyk của mình để đánh văng asyk của người khác ra khỏi sân. UNESCO ghi danh trò chơi asyk truyền thống của Kazakhstan vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2017, gọi đây là biểu tượng tuổi thơ của Kazakhstan.
- Kazakh kuresi: vật truyền thống, đô vật nắm đai của nhau, thường tổ chức trong các dịp lễ (toi). UNESCO ghi danh năm 2016.
- Togyz kumalak: trò chơi bàn cờ trí tuệ dựa trên con số 9 (“togyz” là chín), được gọi là “đại số của người chăn cừu”. UNESCO ghi danh tháng 12/2020 theo hồ sơ chung của Kazakhstan, Kyrgyzstan và Thổ Nhĩ Kỳ.
- Săn bằng đại bàng và chó tazy: theo Eurasia.travel, săn bằng đại bàng berkut và chó săn tazy là nét văn hóa săn bắt truyền thống của người Kazakh.
Nghi lễ gia đình của người Kazakh
Ở các làng văn hóa, khách thường được xem tái hiện một số nghi lễ. Theo Eurasia.travel:
- Shildekhana: tiệc mừng em bé chào đời.
- Besikke salu: lễ đặt em bé vào nôi lần đầu, thường vào ngày thứ 3 đến 5 sau khi rụng rốn.
- Tusau kesu: lễ “cắt dây buộc chân” khi em bé chập chững những bước đầu. Chân bé được buộc bằng sợi dây nhiều màu, thường đan từ sợi đen và trắng, tượng trưng cho lúc thuận lúc nghịch trong đời. Người được mời cắt dây là một bậc cao niên năng nổ, được kính trọng, hoặc một vị khách quý. Lễ có lời chúc, bài hát và tiệc sau đó.
- Betashar: lễ mở khăn che mặt cô dâu trong đám cưới, ra mắt gia đình nhà chồng.
World Nomad Games: Thế vận hội của dân du mục
Từ năm 2014, các trò chơi du mục có hẳn một đại hội quốc tế: World Nomad Games. Ba kỳ đầu (2014, 2016, 2018) tổ chức ở Cholpon-Ata, bên hồ Issyk-Kul (Kyrgyzstan), kỳ thứ tư năm 2022 ở Iznik (Thổ Nhĩ Kỳ). Kỳ thứ năm diễn ra ở Astana từ 8 đến 14/9/2024; theo Times of Central Asia, chương trình có 21 môn thi đấu, gồm kokpar, đua ngựa, vật truyền thống, bắn cung, săn bằng chim và togyz kumalak.
Xem và thử ở đâu gần Almaty?
Khách đi Almaty thường được xem trình diễn trên lưng ngựa, tái hiện nghi lễ và thử bắn cung ở các làng văn hóa dựng lại cho du khách, như làng du mục Huns ở huyện Talgar. Thông tin đường đi, hoạt động và lưu ý ở làng này anh chị xem trong bài làng Huns Almaty. Muốn xem kokpar hay đua ngựa thật, hãy hỏi hướng dẫn viên về lịch giải đấu và lễ hội địa phương trong thời gian mình đi.
Lưu ý cho khách Việt
- An toàn khi xem trò chơi ngựa: đứng đúng khu khán giả, không chạy qua đường đua, trông chừng trẻ nhỏ.
- Cưỡi ngựa thử: chỉ cưỡi khi có người dắt hoặc hướng dẫn, mặc quần dài, giày kín đế bằng.
- Chụp ảnh nghi lễ: xin phép trước khi quay cận người biểu diễn, nhất là trong các nghi lễ gia đình.
- Được mời cắt dây Tusau kesu: đó là một vinh dự dành cho khách quý. Nhận lời, nói một lời chúc ngắn cho em bé là đủ.
Góc nhìn của người làm du lịch
Khách Việt thường nhớ Kazakhstan qua núi tuyết và hồ xanh. Nhưng thứ làm một chuyến đi có chiều sâu là hiểu người ở đó chơi gì, mừng gì, chúc nhau điều gì. Một trò chơi giành xác cừu trên lưng ngựa nói về sức mạnh và kỹ năng sống còn của dân du mục; một sợi dây đen trắng buộc chân em bé nói về cách họ dạy con đối diện cuộc đời.
Câu hỏi thường gặp
Trò chơi du mục Kazakhstan gồm những trò nào?
Các trò trên lưng ngựa như kokpar (giành xác cừu), Kyz kuu (đuổi bắt cô gái), baiga (đua ngựa). Trên mặt đất có asyk, vật kuresi và cờ togyz kumalak, cả ba đã được UNESCO ghi danh.
Lễ Tusau kesu là gì?
Lễ cắt sợi dây buộc chân em bé khi bé bắt đầu chập chững, do một bậc cao niên được kính trọng hoặc một vị khách quý cắt, kèm lời chúc và tiệc mừng.
Khách du lịch xem trò chơi du mục ở đâu gần Almaty?
Ở các làng văn hóa dựng cho du khách, như làng Huns ở huyện Talgar. Nội dung biểu diễn tùy gói chương trình, nên hỏi trước khi đặt.
Bài liên quan
- Cẩm nang du lịch Kazakhstan – Kyrgyzstan: trọn bộ bài viết theo hành trình
- Làng Huns Almaty: trải nghiệm văn hóa du mục Kazakh
- Lều yurt Kazakhstan: ngôi nhà du mục thành di sản UNESCO
- Beshbarmak: ăn bằng năm ngón tay, chia thịt theo vai vế
- Làng Bokonbaeva Kyrgyzstan: đại bàng, lều yurt và suối nóng
Vietkingtravel đang khảo sát và xây dựng hành trình Kazakhstan – Kyrgyzstan bay thẳng từ Hà Nội. Liên hệ Vietkingtravel để nhận thông tin lịch khởi hành.
Nguồn tham khảo
- Eurasia.travel: các trò chơi trên lưng ngựa của người Kazakh
- Eurasia.travel: phong tục Kazakhstan
- Wikipedia: Buzkashi và kokpar
- Wikipedia: Kyz kuu
- UNESCO: trò chơi asyk truyền thống của Kazakhstan
- Wikipedia: di sản văn hóa phi vật thể của Kazakhstan
- Astana Times: UNESCO ghi danh togyz kumalak (12/2020)
- Wikipedia: World Nomad Games
- Times of Central Asia: World Nomad Games lần thứ 5 ở Astana
Pingback: Kazakhstan tháng 2: thời tiết, tuyết và nơi đi được