Nguồn gốc quả táo: tổ tiên của táo ở Kazakhstan

Quả táo anh chị ăn ở Việt Nam, dù nhập từ Mỹ, New Zealand hay Trung Quốc, có tổ tiên ở ngay dãy núi phía sau thành phố Almaty. Nghe như chuyện kể cho vui, nhưng khoa học đã xác nhận điều này. Tháng 10/2026, trong chuyến khảo sát tuyến Kazakhstan của Vietkingtravel, tôi đã ăn một quả táo ngay tại vùng đất cội nguồn đó.

Almaty nghĩa là gì?

Trong tiếng Kazakh, “alma” nghĩa là quả táo. Tên thành phố Almaty (thời Liên Xô gọi là Alma-Ata) bắt nguồn từ chữ này. Người ta hay dịch vui là “cha của loài táo”, nhưng đây là cách dịch phổ biến, chưa phải định nghĩa của nhà ngôn ngữ học.

Đi đâu ở Almaty cũng gặp táo. Chiều 10/10, ngay trên đỉnh đồi Kok Tobe đã có sạp bán táo đỏ, táo vàng chất đầy.

Tổ tiên của quả táo: táo dại Thiên Sơn

• Trên dãy Thiên Sơn, núi trải qua Kazakhstan, Kyrgyzstan và Tân Cương (Trung Quốc), có một loài táo dại tên khoa học là Malus sieversii.
• Nhà thực vật học Nga Nikolai Vavilov là người đầu tiên xác định loài táo dại này là tổ tiên của táo trồng, khi ông nghiên cứu rừng táo quanh Alma-Ata khoảng cuối thập niên 1920 đến 1930. Các nguồn ghi năm hơi khác nhau.
• Năm 2010, các nhà khoa học giải mã toàn bộ bộ gen của quả táo. Kết quả: Malus sieversii là tổ tiên chính của táo trồng ngày nay.
• Theo một nghiên cứu, khoảng 46% bộ gen táo trồng đến từ quần thể táo dại Kazakhstan, khoảng 21% từ táo dại châu Âu.
• Người ta cho rằng hạt táo theo người và lạc đà trên Con đường Tơ lụa đi về phía tây, lai với táo dại châu Âu, rồi thành những giống táo ta ăn hôm nay.

Rừng táo dại đang mất dần

• Ước tính khoảng 80–90% rừng táo dại quanh Almaty từ thời Vavilov đã mất, do khai thác gỗ thời Liên Xô và đô thị lấn rừng.
• Táo dại còn bị lai với táo trồng (người dân ghép cành táo nhà lên gốc táo dại) và bị bệnh cháy lá đe dọa.
• IUCN xếp Malus sieversii ở mức sắp nguy cấp (Vulnerable).

Táo Aport: niềm tự hào một thời của Almaty

Almaty từng nổi tiếng với táo Aport, quả to, thơm, vị ngọt chua. Giống táo này cần trồng ở độ cao khoảng 850–1.250 m trên sườn núi quanh Almaty. Nay chỉ còn khoảng 1.200 ha táo Aport ở dãy Trans-Ili Alatau. Cuối năm 2024, chính phủ Kazakhstan công bố chương trình hồi sinh giống táo này, trong đó có trồng cây giống trên 10 ha ở chi nhánh Viện nghiên cứu cây ăn quả tại Talgar năm 2025.

Ngày 11/10, đoàn tôi đi qua một vườn táo ở Talgar trên đường vào khu lều yurt. Tôi cầm một quả táo ăn ngay giữa khu lều, dưới chân núi. Một quả táo bình thường, nhưng ăn ở đúng nơi tổ tiên của nó mọc lên thì cảm giác khác hẳn.

Anh chị xem lại khoảnh khắc đó trong video dưới đây:

Gợi ý cho khách Việt

• Mùa táo: cuối hè sang thu (tháng 8–10). Đi tháng 10 vẫn gặp táo bày bán nhiều.
• Chợ Xanh (Green Bazaar) ở trung tâm Almaty là nơi dễ mua táo, trái cây khô và hạt.
• Muốn mang táo tươi về Việt Nam: trái cây tươi thường phải kiểm dịch thực vật, nên hỏi kỹ quy định trước khi mua. Táo sấy, mứt táo tiện hơn.

Đi tour 15 năm, điều tôi thích nhất ở mỗi điểm đến là những câu chuyện như thế này. Một quả táo bình thường trên bàn ăn, hóa ra có cả một hành trình hàng nghìn năm. Khách nhớ một chuyến đi vì những câu chuyện như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Quả táo có nguồn gốc từ đâu?

Từ loài táo dại Malus sieversii ở dãy Thiên Sơn, vùng núi quanh Almaty (Kazakhstan). Nghiên cứu bộ gen năm 2010 xác nhận đây là tổ tiên chính của táo trồng.

Almaty có nghĩa là gì?

Tên Almaty bắt nguồn từ chữ “alma”, nghĩa là quả táo trong tiếng Kazakh.

Bài liên quan

• Lều yurt: ngôi nhà tháo lắp được của người du mục
• Đồi Kok Tobe và cáp treo
• Chợ Xanh (Green Bazaar) Almaty
• Du lịch Almaty: cẩm nang thành phố

Vietkingtravel đang khảo sát và xây dựng hành trình Kazakhstan – Kyrgyzstan bay thẳng từ Hà Nội. Liên hệ Vietkingtravel để nhận thông tin lịch khởi hành.

Nguồn tham khảo

• Horticulture Research: Malus sieversii, tổ tiên chính của táo trồng
• Smithsonian: cứu tổ tiên của quả táo ở Kazakhstan
• Wikipedia: Malus sieversii
• Atlas Obscura: rừng táo dại ở Almaty
• Apples and People: trái cây của núi Thiên Sơn
• PMC: lai tạp gen ở quần thể táo dại Thiên Sơn
• PMC: bệnh cháy lá gần vùng táo dại
• Astana Times: chương trình hồi sinh táo Aport
• FreshPlaza: mở rộng trồng lại táo Aport
• Wikipedia: táo Aport