28 chiến sĩ Panfilov: huyền thoại và hồ sơ lưu trữ

Ở trung tâm Almaty có một công viên mang tên 28 chiến sĩ cận vệ Panfilov. Nhiều người lớn tuổi ở các nước thuộc Liên Xô cũ thuộc lòng câu chuyện về họ: 28 người lính chặn đoàn xe tăng Đức trước cửa ngõ Moskva năm 1941 và hy sinh đến người cuối cùng. Nhưng chính hồ sơ lưu trữ của Liên Xô lại kể một phiên bản khác. Bài này tóm lại cả hai phía, để khách Việt khi đứng trước đài tưởng niệm ở Almaty hiểu mình đang đứng trước điều gì.

Sư đoàn Panfilov: những người lính từ Alma-Ata

• Mùa hè năm 1941, Sư đoàn bộ binh 316 được thành lập ở Alma-Ata (tên cũ của Almaty), quân số chủ yếu là người Alma-Ata và Frunze (nay là Bishkek, Kyrgyzstan). Chỉ huy là tướng Ivan Panfilov.
• Tháng 10 và tháng 11/1941, sư đoàn chiến đấu chặn quân Đức trên hướng Volokolamsk, phía tây Moskva. Tướng Panfilov hy sinh ngày 18/11/1941.
• Cũng trong tháng 11/1941, sư đoàn được phong danh hiệu cận vệ, trở thành Sư đoàn bộ binh cận vệ 8 mang tên Panfilov.

Những điều trên không ai tranh cãi. Sư đoàn đã chiến đấu rất ác liệt, và nhiều người lính từ Kazakhstan, Kyrgyzstan đã ngã xuống trong trận bảo vệ Moskva.

Huyền thoại ra đời trên mặt báo

Theo Wikipedia, câu chuyện 28 chiến sĩ được báo quân đội Sao Đỏ (Krasnaya Zvezda) dựng lên qua nhiều bài:

• 27/11/1941: phóng viên Vasily Koroteev viết về một nhóm chiến sĩ bị 54 xe tăng địch tấn công, không ghi rõ ngày, địa điểm.
• 28/11/1941: bài xã luận của Aleksandr Krivitsky đưa ra con số 28 người, kèm khẩu hiệu “Cận vệ chết chứ không đầu hàng”.
• 22/1/1942: Krivitsky viết tiếp, lần đầu nêu ngày 16/11/1941 và địa điểm ga xép Dubosekovo, gọi chính trị viên Vasily Klochkov là nhân vật chính, gắn với câu nói nổi tiếng đại ý: nước Nga rộng lớn nhưng không còn đường lùi, sau lưng là Moskva.
• 21/7/1942: cả 28 người được truy tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô.

Theo phiên bản này, 28 chiến sĩ đã tiêu diệt 18 xe tăng Đức. Câu chuyện đi vào sách giáo khoa, tên đường, tượng đài và phim ảnh suốt nhiều thập kỷ.

Hồ sơ lưu trữ nói gì?

• Năm 1948: một cuộc điều tra của ngành kiểm sát quân sự Liên Xô, với báo cáo đề ngày 10/5/1948, kết luận trận đánh như báo chí mô tả không diễn ra. Theo Wikipedia, 6 trong số 28 người được báo là đã hy sinh thực ra vẫn còn sống.
• Con số 28 đến từ đâu? Theo lời khai năm 1948 được Eurasianet dẫn lại, khi tổng biên tập David Ortenberg hỏi có bao nhiêu chiến sĩ, Koroteev trả lời đại ý đại đội thiếu quân, khoảng 30 người, trừ đi 2 kẻ phản bội thì còn 28.
• Một “liệt sĩ” còn sống: Ivan Dobrobabin, một trong 28 cái tên, sống sót sau chiến tranh và về quê ở Kyrgyzstan thì thấy tượng đài tưởng niệm chính mình. Theo Wikipedia, ông bị bắt năm 1947 vì từng làm cảnh sát phụ trợ cho quân Đức thời chiếm đóng, bị kết án 15 năm tù.
• Tài liệu phía Đức: theo Wikipedia, các nhà sử học lưu ý tài liệu tác chiến của Đức không nhắc tới tổn thất xe tăng lớn ở khu vực này.
• Năm 2015: giám đốc Cơ quan Lưu trữ Nhà nước Nga Sergei Mironenko gọi câu chuyện là huyền thoại. Bộ trưởng Văn hóa Nga Vladimir Medinsky chỉ trích ông; Cơ quan Lưu trữ sau đó đăng tài liệu năm 1948 lên mạng. Theo RFE/RL, Mironenko về sau bị chuyển khỏi chức giám đốc.
• Năm 2016: bộ phim 28 chiến sĩ Panfilov ra rạp ngày 24/11/2016, một phần kinh phí do khán giả góp qua gây quỹ cộng đồng. Bộ trưởng Medinsky gọi đây là một huyền thoại thiêng liêng không nên động tới.

Một người Kazakh có thật: Bauyrzhan Momyshuly

Trong sư đoàn Panfilov có một sĩ quan người Kazakh mà người Kazakhstan rất tự hào: Bauyrzhan Momyshuly (1910–1982), chỉ huy một tiểu đoàn thuộc Trung đoàn 1073. Ông nổi tiếng qua cuốn tiểu thuyết Đại lộ Volokolamsk của Alexander Bek xuất bản năm 1944, dù chính ông phản đối cách cuốn sách mô tả sự kiện suốt phần đời còn lại.

Theo Wikipedia, ông được đề nghị phong Anh hùng Liên Xô từ năm 1942 nhưng bị bác, mãi đến ngày 11/12/1990 mới được truy tặng, sau khi lãnh đạo Kazakhstan khi đó là Nursultan Nazarbayev vận động. Ông cũng được phong Anh hùng Kazakhstan. Tên ông hiện được đặt cho trường học, đơn vị quân đội và nhiều địa danh ở Kazakhstan.

Nhìn câu chuyện thế nào cho công bằng?

• Với người làm lịch sử: chi tiết “28 người chặn 18 xe tăng” là sản phẩm tuyên truyền thời chiến, đã được chính hồ sơ của Liên Xô ghi nhận.
• Với người dân Almaty: công viên và ngọn lửa vĩnh cửu là nơi tưởng nhớ những người lính có thật đã ra đi từ thành phố này và không trở về.
• Với người kể chuyện cho khách: một huyền thoại có thể sai từng chi tiết mà vẫn giữ được ý nghĩa, miễn là mình kể trung thực cả hai phía, và tôn trọng nỗi đau thật phía sau.

Là người làm tour, tôi nghĩ đây là một trong những câu chuyện hay nhất để kể cho khách ở Almaty. Không phải vì nó gây tranh cãi, mà vì nó dạy người nghe một thói quen quý: yêu một câu chuyện không có nghĩa là thôi kiểm chứng nó.

Tham quan công viên Panfilov ở Almaty

Trong công viên có Đài tưởng niệm Vinh quang, ngọn lửa vĩnh cửu và nhà thờ gỗ Zenkov. Thông tin tham quan, cách đi, trang phục khi vào nhà thờ, anh chị xem trong bài nhà thờ Zenkov và công viên Panfilov. Tại khu tưởng niệm, nên giữ trang nghiêm, không ngồi lên bệ, không tạo dáng đùa giỡn.

Câu hỏi thường gặp

Chuyện 28 chiến sĩ Panfilov có thật không?

Sư đoàn Panfilov thành lập ở Alma-Ata là có thật và đã chiến đấu rất ác liệt năm 1941. Riêng chi tiết 28 người chặn xe tăng ở Dubosekovo đã được cuộc điều tra năm 1948 của Liên Xô kết luận là do báo chí dựng nên.

Vì sao công viên ở Almaty mang tên 28 chiến sĩ Panfilov?

Sư đoàn Panfilov được thành lập tại Alma-Ata năm 1941, quân số chủ yếu là người Alma-Ata và Frunze. Công viên được đặt tên để tưởng nhớ những người lính này.

Bauyrzhan Momyshuly là ai?

Sĩ quan người Kazakh, chỉ huy tiểu đoàn trong sư đoàn Panfilov, được truy tặng Anh hùng Liên Xô năm 1990 và được tôn vinh là Anh hùng Kazakhstan.

Bài liên quan

• Cẩm nang du lịch Kazakhstan – Kyrgyzstan: trọn bộ bài viết theo hành trình
• Nhà thờ Zenkov và công viên Panfilov: lịch sử, cách tham quan
• Quảng trường Cộng hòa Almaty và tượng đài Độc lập
• Tàu điện ngầm Almaty: 23 năm cho 7 ga đầu tiên
• Du lịch Almaty: cẩm nang thành phố

Vietkingtravel đang khảo sát và xây dựng hành trình Kazakhstan – Kyrgyzstan bay thẳng từ Hà Nội. Liên hệ Vietkingtravel để nhận thông tin lịch khởi hành.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia: 28 chiến sĩ cận vệ Panfilov
• Eurasianet: huyền thoại Panfilov bị bác bỏ
• RFE/RL: giám đốc Lưu trữ Nhà nước Nga bị chuyển khỏi chức vụ
• Wikipedia: phim 28 chiến sĩ Panfilov (2016)
• Wikipedia: Bauyrzhan Momyshuly
• Profile.ru: Sư đoàn Panfilov
• Wikipedia: công viên Panfilov, Almaty