Tamgaly: khu khắc đá Di sản UNESCO gần Almaty

Tamgaly là một hẻm núi đá nhỏ ở vùng thảo nguyên phía tây bắc Almaty, nơi người xưa khắc lên vách đá hàng nghìn hình người, thú và những vị thần “đầu mặt trời”. Năm 2004, khu này được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, nay mang tên chính thức Tanbaly. Tamgaly không nằm trong lịch trình chính Kazakhstan – Kyrgyzstan, nhưng là lựa chọn đáng cân nhắc cho khách có thêm một ngày ở Almaty và thích lịch sử, khảo cổ.

Tamgaly ở đâu, đi thế nào

• Vị trí: trong dãy núi thấp Chu-Ili (Shu-Ile), tỉnh Almaty, cách làng Karabastau khoảng 4 km về phía tây bắc. Khu di tích cách Almaty khoảng 170 km đường bộ về phía tây bắc.
• Thời gian: các nguồn ghi khoảng 3–4 giờ xe mỗi chiều. Theo Eurasia.travel, 15–20 km cuối là đường xấu, xe phải đi chậm. Vì vậy chuyến đi thường chiếm trọn một ngày, đi sớm về tối.
• Phương tiện: khu di tích nằm xa dân cư, khách thường thuê xe riêng hoặc đi theo tour ngày từ Almaty.
• Ghép lịch trình: đây là điểm đi thêm, không thuộc lịch trình chính Vietkingtravel đang khảo sát. Khách muốn đi Tamgaly nên báo trước để sắp thêm một ngày ở Almaty, trước hoặc sau hành trình.

Lịch sử và điều đặc biệt

Di sản UNESCO từ năm 2004, nay mang tên Tanbaly. UNESCO ghi danh khu này năm 2004 tại kỳ họp thứ 28, theo tiêu chí (iii), với tên “Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly”. Vùng lõi rộng khoảng 900 ha, vùng đệm khoảng 2.900 ha. Năm 2021, theo đề nghị của Kazakhstan, Ủy ban Di sản thế giới chấp thuận đổi tên thành “Tanbaly”, theo cách đọc tiếng Kazakh. Vì vậy trên bản đồ và biển chỉ dẫn có thể gặp cả hai tên. “Tamgaly” trong tiếng Kazakh và các tiếng Turk mang nghĩa “nơi có dấu, nơi được vẽ khắc”.

Khoảng 5.000 hình khắc trong 48 cụm. Theo Wikipedia, toàn khu có khoảng 5.000 hình khắc đá phân bố ở 48 cụm, trong đó 5 nhóm chính trong hẻm núi Tamgaly chiếm khoảng 3.000 hình. Trang Archaeology.kz của Kazakhstan ghi tổng khoảng 5.200 hình trong ranh giới di sản. Con số khác nhau tùy cách đếm, nên cách nói an toàn là “khoảng 5.000 hình”.

Kéo dài hàng nghìn năm. Lớp hình khắc cổ nhất thuộc thời đại đồ đồng, khi vùng này có các cộng đồng sống trước người Saka. Các lớp sau nối tiếp qua thời kỳ đồ sắt, thời trung đại, và lớp muộn nhất được xếp vào khoảng thế kỷ 18–19. Ngoài hình khắc, khu khảo cổ còn có các khu mộ cổ, dấu tích nơi cư trú, bàn thờ và mỏ đá.

Phát hiện năm 1957. Theo Archaeology.kz, hình khắc Tamgaly được một đoàn khảo cổ do nhà khảo cổ A. G. Maksimova dẫn đầu phát hiện năm 1957, khi đang đào khu mộ cổ Karakuduk II.

Nên xem, nên làm gì ở Tamgaly

• Các vị thần “đầu mặt trời”: đây là hình ảnh nổi tiếng nhất ở Tamgaly. Archaeology.kz ghi có khoảng 30 hình thần hoặc thầy tế “đầu mặt trời”, trong đó có một mảng đá khắc sáu hình như vậy đứng cạnh nhau.
• Nhóm hình khắc số 2 và số 5: theo Eurasia.travel, nhóm 2 là nhóm tiêu biểu và cổ nhất, có 432 hình; nhóm 5 có hơn 1.000 hình. Đây là hai điểm nên dành thời gian nhất.
• Cảnh săn bắn, thú vật, nghi lễ: nhiều hình thú như bò, ngựa, cùng cảnh săn bắn có các nhân vật “đầu mặt trời”. Nên nhờ hướng dẫn viên chỉ cách “đọc” từng mảng đá, vì nhiều hình mờ và nằm chồng lên nhau.
• Khu mộ cổ Karakuduk II: nằm ở bãi bằng trước khi vào hẻm núi, là nơi đoàn khảo cổ phát hiện ra các hình khắc năm 1957.
• Nhà trưng bày nhỏ: theo Eurasia.travel, cách khu di tích khoảng 4 km có một trung tâm đón khách với phần trưng bày hiện vật khiêm tốn, vì phần lớn hiện vật đã chuyển về các bảo tàng lớn.

Thời điểm đẹp và thời tiết

Tamgaly đi được nhiều tháng trong năm, nhưng mùa xuân và mùa thu dễ chịu hơn cả. Mùa hè vùng thảo nguyên nắng nóng, mùa đông lạnh và đường vào khó đi hơn. Nắng xiên buổi sáng hoặc chiều thường làm các nét khắc hiện rõ hơn trên mặt đá, thuận cho chụp ảnh.

Tháng 10: có thể tham khảo khí hậu Almaty: nhiệt độ cao trung bình ban ngày khoảng 17°C, thấp trung bình ban đêm khoảng 5°C (số liệu 1991–2020, Pogoda i Klimat). Tamgaly nằm ở vùng thảo nguyên trống trải, gió có thể mạnh hơn trong thành phố. Trưa nắng nhẹ, hợp để đi bộ trong hẻm núi; sáng sớm và chiều muộn nên mặc thêm áo khoác.

Kinh nghiệm cho khách Việt

• Đi cùng hướng dẫn viên: theo Eurasia.travel, khách không được tự vào khu hình khắc mà phải đi cùng hướng dẫn viên của khu bảo tồn. Giá vé và phí hướng dẫn các nguồn ghi khác nhau qua từng năm, nên hỏi lại khi đặt chuyến.
• Không chạm, không khắc lên đá: mặt đá và hình khắc rất dễ hư hại. Không sờ, không leo lên các tảng có hình, không dùng phấn hay nước để làm nét khắc rõ hơn khi chụp ảnh.
• Ăn uống: theo Eurasia.travel, chỉ được mang nước uống vào bên trong khu di tích; có chòi nghỉ gần cổng để ăn trưa. Nên mang theo đồ ăn từ Almaty, vì đây là vùng xa dân cư.
• Nhà vệ sinh: theo Eurasia.travel, khu cổng vào có bãi đỗ xe, biển chỉ dẫn và nhà vệ sinh. Nên dùng trước khi bắt đầu đi bộ vào hẻm núi.
• Giày và nắng: lối đi là đường đất, đá dăm, có đoạn lên xuống dốc. Đi giày đế bám, đội mũ, mang kính râm và kem chống nắng.
• Flycam: Kazakhstan yêu cầu đăng ký thiết bị bay không người lái. Ở khu di sản, chỉ bay khi đã được ban quản lý cho phép.

Câu hỏi thường gặp

Tamgaly và Tamgaly-Tas có phải là một không?

Không. Tamgaly (nay là Tanbaly) là khu Di sản UNESCO ở dãy Chu-Ili, phía tây bắc Almaty. Tamgaly-Tas là một điểm khác nằm bên sông Ili, nổi tiếng với hình khắc tượng Phật kèm chữ Tạng. Tên gần giống nhau nên rất dễ nhầm khi thuê xe hoặc đặt tour, cần nói rõ điểm muốn đến.

Tham quan Tamgaly mất bao lâu?

Phần đi bộ xem hình khắc cùng hướng dẫn viên thường khoảng 2 giờ. Cộng thêm khoảng 3–4 giờ xe mỗi chiều từ Almaty, chuyến đi chiếm trọn một ngày.

Tamgaly có trong lịch trình tour Kazakhstan – Kyrgyzstan không?

Không nằm trong lịch trình chính mà Vietkingtravel đang khảo sát. Đây là điểm đi thêm từ Almaty, phù hợp với khách có thêm thời gian trước hoặc sau hành trình.

Điểm đến liên quan

• Cẩm nang du lịch Kazakhstan – Kyrgyzstan: trọn bộ bài viết theo hành trình
• Du lịch Almaty: cẩm nang thành phố táo dưới chân Thiên Sơn
• Hẻm núi Charyn: Thung lũng Lâu Đài và kinh nghiệm tham quan
• Tháp Burana Kyrgyzstan: dấu tích thành cổ Balasagun
• Cẩm nang du lịch Kazakhstan

Vietkingtravel đang khảo sát và xây dựng hành trình Kazakhstan – Kyrgyzstan bay thẳng từ Hà Nội. Liên hệ Vietkingtravel để nhận thông tin lịch khởi hành.

Nguồn tham khảo

• UNESCO: Petroglyphs of the Archaeological Landscape of Tanbaly
• UNESCO: Quyết định 28 COM 14B.29 (ghi danh 2004)
• UNESCO: Quyết định 44 COM 8B.2 (đổi tên thành Tanbaly, 2021)
• Wikipedia: Tanbaly (Tamgaly)
• Archaeology.kz: Tamgaly, petroglyphs
• Eurasia.travel: Tanbaly Petroglyphs
• Sputnik8: Tour ngày Tanbaly từ Almaty
• Advantour: Тамгалы-Тас (bên sông Ili)
• Pogoda i Klimat: Khí hậu Almaty
• 24.kz: Quy định đăng ký drone tại Kazakhstan (7/2024)